RESILAND CA+ haqida
Markaziy Osiyoda barqaror landshaftlar dasturi — bu mintaqaviy hamkorlik orqali Markaziy Osiyoning beshta mamlakatida degradatsiyaga uchragan landshaftlarni qayta tiklash, iqlimga chidamlilikni oshirish va jamoalarning yashash sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan, CAREC tomonidan muvofiqlashtiriladigan Jahon bankining flagman tashabbusidir.
Dastur sharhi
RESILAND CA+ — Jahon bankining flagman mintaqaviy dasturi bo‘lib, u 2019-yilda tashkil etilgan va mintaqaviy darajada Markaziy Osiyo mintaqaviy ekologiya markazi (CAREC) tomonidan muvofiqlashtiriladi. Dastur Qozog‘iston, Qirg‘iziston Respublikasi, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekistonga yerlarning degradatsiyasiga qarshi kurashish hamda umumiy transchegaraviy landshaftlarda iqlim o‘zgarishiga chidamlilikni mustahkamlashda ko‘maklashadi.
Dastur Markaziy Osiyo mamlakatlariga landshaftlarni qayta tiklash orqali ularning barqarorligini oshirish uchun mintaqaviy asos yaratadi. U landshaftlarni qayta tiklash bo‘yicha tahliliy va maslahat xizmatlarini moliyalashtiradi hamda ofat xavfini kamaytirish va landshaftlarni qayta tiklash bo‘yicha yuqori darajadagi muloqot uchun Mintaqaviy almashinuv platformasi bilan bog‘langan milliy investitsiya loyihalarini qo‘llab-quvvatlaydi.
CAREC dasturning mintaqaviy subkomponentlarini boshqaradi, bilim almashishni, transchegaraviy siyosatni uyg‘unlashtirishni va barcha beshta mamlakat bo‘ylab mintaqaviy almashinuv platformasini muvofiqlashtiradi. Milliy investitsiya loyihalari Jahon banki moliyalashtiruvi asosida har bir mamlakat hukumati tomonidan bevosita amalga oshiriladi.
Muammo
Markaziy Osiyoning qurg‘oqchil yerlari bir qator bosimlarga duch kelmoqda: yer degradatsiyasi, iqlim bilan bog‘liq ekstremal ob-havo sharoitlari va yerlardan barqaror bo‘lmagan foydalanish. Chegara hududlari ham degradatsiya, ham qashshoqlik o‘choqlari hisoblanadi, bu esa transchegaraviy hamkorlikni zaruriy qiladi.
Yer degradatsiyasi Markaziy Osiyoga har yili taxminan YaIMning 6% miqdorida zarar keltiradi
Orolqum cho‘li — Orol dengizining 60 000 km² maydonni egallagan sobiq tubi bo‘lib, u ko‘plab mamlakatlarda salomatlikka, tuproq sifatiga va aholi turmushiga zarar yetkazuvchi zaharli chang va qum bo‘ronlarini keltirib chiqaradi. Birgina Qoraqalpog‘istondagi yillik iqtisodiy yo‘qotishlar 44,2 million dollarga baholanmoqda. Chegaralarning yer degradatsiyasi, iqlim ofatlari, tabiiy xavf-xatarlar va qashshoqlikka moyilligi mintaqaviy yondashuvni o‘ta muhim qiladi.
Mintaqaviy chora-tadbirlar
RESILAND CA+ tabiat, landshaftlar va ekotizimlar chegara bilmasligini anglagan holda muvofiqlashtirilgan, transchegaraviy yondashuvni qo‘llaydi. Dastur to‘rtta o‘zaro bog‘liq yo‘nalish orqali amalga oshiriladi:
Landshaftlarni qayta tiklash
Qurg‘oqchilikka chidamli turlarni ekish, degradatsiyaga uchragan o‘rmon va yaylovlarni reabilitatsiya qilish hamda jamoaga yo‘naltirilgan qayta tiklash modellarini joriy etish.
Iqlimga chidamlilik
Iqlim bilan bog‘liq xavf-xatarlarni monitoring qilish hamda sel, suv toshqinlari va chang bo‘ronlari oqibatlarini yumshatish uchun tabiatga asoslangan va yashil-kulrang yechimlarga investitsiya kiritish.
Jamoalarning yashash sharoitlari
Tabiiy resurslarga bosimni kamaytirish uchun jamoalarni iqtisodiy faoliyatni diversifikatsiya qilishda (ekoturizm, agromelioratsiya, ko‘nikmalarni rivojlantirish) qo‘llab-quvvatlash.
Mintaqaviy hamkorlik
Birgalikda boshqariladigan transchegaraviy muhofaza etiladigan hududlarni tashkil etish, siyosiy muloqotni va landshaft boshqaruviga uyg‘unlashgan yondashuvlarni rag‘batlantirish.
CAREC’ning roli: Mintaqaviy subkomponentlar
CAREC har bir milliy RESILAND loyihasiga kiritilgan mintaqaviy subkomponentlarni muvofiqlashtiradi. Ushbu subkomponentlar transchegaraviy hamkorlikni mustahkamlash, mintaqaviy almashinuv platformasini boshqarish va barcha beshta mamlakatda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan mintaqaviy bilim mahsulotlarini ishlab chiqishga qaratilgan.
| Mamlakat | Mintaqaviy byudjet | Davomiyligi | Holati |
|---|---|---|---|
| 🇰🇬 Qirg‘iziston Respublikasi | 892 857 $ | Iyun 2025 – Dek 2028 | ● Faol |
| 🇹🇯 Tojikiston | 1 807 547 $ | May 2024 – Sen 2027 | ● Faol |
| 🇺🇿 O‘zbekiston | 2 000 000 $ | Iyul 2025 – Avg 2028 | ● Faol |
| 🇰🇿 Qozog‘iston | Mavjud emas | Mavjud emas | ● Maslahat berish bosqichi |
| 🇹🇲 Turkmaniston | Mavjud emas | Mavjud emas | ● Landshaft tadqiqoti |
Dastur jamoasi
| Lavozimi | Ismi | Elektron pochta |
|---|---|---|
| Loyiha jamoasi rahbari | Batir Mammedov | bmammedov@carececo.org |
| Jamoa rahbari o‘rinbosari — Tojikiston | Dilovarsho Dustzoda | recath_manager@carececo.org |
| Jamoa rahbari o‘rinbosari — Qirg‘iziston Respublikasi | Lyudmila Kiktenko | lkiktenko@carececo.org |
| Jamoa rahbari o‘rinbosari — O‘zbekiston | Azamat Kauazov | cacip@carececo.org |
Global takrorlash modeli
RESILAND CA+ endilikda butun dunyo bo‘ylab qurg‘oqchil landshaftlarda yer degradatsiyasi muammosini hal qilish uchun takrorlanadigan model bo‘lib xizmat qilmoqda:
🇦🇲 Armanistonning barqaror landshaftlar loyihasi
O‘rmonlar, suv-botqoq yerlar va kon maydonlarini qayta tiklash, ekoturizmni rivojlantirish va institutsional salohiyatni oshirish.
Shimoliy Afrika — Sahel dasturi
Sahel mamlakatlarida siyosiy qo‘llab-quvvatlash va investitsiyalar orqali integratsiyalashgan landshaft yondashuvlari uchun qabul qilingan RESILAND modeli.