2026-yil may oyida Xatlon viloyatining Shahritus, Qubodiyon va Nosiri Xusrav tumanlarida “Tojikiston barqaror landshaftlarni tiklash loyihasi” doirasida yaylov holatining keng qamrovli baholash ishlari oʻtkazildi.
Monitoring missiyasi Tojikiston Qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasining Chorvachilik va yaylovlar instituti mutaxassislari, maqsadli tumanlardan loyiha texnik ekspertlari va yaylovlarni boshqarish boʻyicha mutaxassislarni birlashtirdi. Asosiy maqsad yaylov ekotizimlarining holatini baholash, oʻrab olingan tiklash uchastkalarining samaradorligini aniqlash, ozuqa hosildorligini oʻlchash va loyiha aralashuvlarining tabiiy resurslarni tiklashga taʼsirini tahlil qilishdan iborat edi.
Barqaror rivojlanish uchun yaylovlarni tiklash
Shahritus, Qubodiyon va Nosiri Xusrav yaylovlari qishki yaylovlar toifasiga kiradi, bu yerda sovuq mavsumda chorva mollari boqiladi va naslchilik faoliyati olib boriladi. Ularning hosildorligi yillik yogʻingarchilikka bogʻliq. Qulay bahorgi yogʻingarchilik tabiiy ozuqa resurslarining hosildorligini ikki-uch barobar oshirishi mumkin, qurgʻoqchilik sharoitlari esa chorva mollari uchun ozuqa mavjudligini sezilarli darajada kamaytiradi.
Monitoring natijalari shuni koʻrsatadiki, barqaror yaylov boshqaruvi amaliyotlari, aylanma yaylov tizimlari va Yaylov foydalanuvchilari uyushmalarini (YFU) tashkil etish yaylov sharoitlarini yaxshilashga va yer unumdorligini oshirishga sezilarli hissa qoʻshgan.
Qubodiyon tumani: Tiklash saʼy-harakatlarining koʻzga koʻrinarli natijalari
Qubodiyon tumanida 89 000 gektardan ortiq yaylov maydoni mavjud. Loyiha koʻmagida yettita Yaylov foydalanuvchilari uyushmasi (YFU) tashkil etilgan boʻlib, ular 10 000 gektardan ortiq yaylov yerlarini boshqaradi.
Barcha uyushmalar yaylov xaritalarini ishlab chiqqan, yaylov kalendarlarini joriy etgan va barqaror tabiiy resurslarni boshqarish boʻyicha treninglardan oʻtgan. 2026-yilga kelib, 8 145 gektar maydonda aylanma yaylov tizimlari joriy etilgan.
Degradatsiyaga uchragan yaylov yerlari tabiiy tiklanishiga imkon berish uchun oʻrab olingan namoyish maydonlariga alohida eʼtibor qaratildi. “Taxti Sangin” YFU tomonidan boshqariladigan Chirik maydonida uch gektar oʻralgan hududda gektariga oʻrtacha 2,5 sentner quruq ozuqa massasi hosili olingan. Shoʻra (Salsola) oʻsimlik jamoalarining qoʻshimcha tadqiqotlari gektariga taxminan 4,5 sentner quruq biomassa qayd etgan.
Monitoring shuni tasdiqladiki, chorva mollarini yaylov maydonlaridan vaqtincha chetlatish oʻsimliklarning tiklanishiga, yaylovlar botanik tarkibining yaxshilanishiga va qimmatli ozuqa turlarining tabiiy tarqalishiga yordam beradi.
Yana bir muhim maydon Kurjalolqum boʻlib, u yerda 200 gektar maydonda himoya saksovul plantatsiyalari tashkil etilgan. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, yosh saksovulzorlar yaqinidagi oʻsimliklar hosildorligi qoʻshni ochiq maydonlarga qaraganda ikki-uch barobar yuqori boʻlgan. Saksovul tuproq namligini saqlashga yordam beradi, shamol eroziyasini kamaytiradi va choʻl ekotizimlarini tiklash uchun qulay sharoitlar yaratadi.
Ushbu maydonda yaylov hosildorligi gektariga 8–9 sentner quruq ozuqa massasiga yetdi, bu monitoring missiyasi davomida qayd etilgan eng yuqori hosildorliklardan biridir.
Shahritus tumani: Hosildorlik 40 foizgacha oshdi
Shahritus tumanida 107 000 gektardan ortiq yaylov maydoni mavjud. Loyiha 8 000 gektardan ortiq maydonni qamrab oluvchi yettita YFU tashkil etilishini qoʻllab-quvvatladi.
6 585 gektar maydonda aylanma yaylov joriy etilgan boʻlib, bu avvalgi yillarga nisbatan yaylov hosildorligini 15–25 foizga oshirdi.
Sayyod namoyish maydonida ikki gektar oʻralgan hududda gektariga 9,5 sentner quruq ozuqa massasi hosili olingan. Oʻtgan yilga nisbatan hosildorlik 30–40 foizga oshgan. Oʻsimliklarning balandligi 25–30 santimetrga yetgan, oʻsimlik qoplami esa tuproq yuzasining 70 foizidan oshgan.
“Obshoron” YFU maydonida hosildorlik gektariga 5,2 sentner quruq ozuqa massasiga yetdi. Mutaxassislar oʻsimliklarning sogʻlom oʻsishini va tabiiy ozuqa resurslarining muvaffaqiyatli tiklanishini qayd etdilar.
Yaylovlarni tiklash faoliyatidan tashqari, loyiha YFUlarni ofis binolari, kompyuter uskunalari, qishloq xoʻjaligi texnikasi, traktorlar va boshqa texnik resurslar bilan taʼminladi. Bu investitsiyalar mahalliy boshqaruv salohiyatini mustahkamladi va qishloq jamoalari ichida daromad olish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar yaratdi.
Nosiri Xusrav tumani: Degradatsiyaga uchragan yerlarni muvaffaqiyatli tiklash
Nosiri Xusrav tumani 55 000 gektardan ortiq qishki yaylovlarni oʻz ichiga oladi. Loyiha 2 100 gektardan ortiq yerni boshqaruvchi oltita YFU tashkil etgan.
1 727 gektar maydonda aylanma yaylov tizimlari joriy etilgan boʻlib, bu oʻtgan yilga nisbatan yaylov hosildorligini taxminan 15 foizga oshirishga yordam berdi.
“Istiqlol” YFUga alohida eʼtibor qaratildi, u yerda uch gektar degradatsiyaga uchragan yer tiklash uchun oʻrab olindi. Mahalliy yaylov foydalanuvchilari tomonidan masʼuliyatli boshqaruv va muntazam monitoring natijasida, hatto qumli va shagʻalli tuproqlarda ham tabiiy oʻsimliklar muvaffaqiyatli tiklandi.
Muvaffaqiyatli mahalliy tashabbusning yana bir misoli – tiklash maydonida pista plantatsiyalarini tashkil etishdir. Mikroiqlim sharoitlarini yaxshilash, tuproq namligini saqlashni kuchaytirish va kelajakda daromad manbai yaratish maqsadida mahalliy yer foydalanuvchisi tomonidan 500 dan ortiq pista koʻchati ekildi.
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, ushbu maydonda tabiiy ozuqa hosildorligi gektariga 6,5 dan 7,8 sentner quruq ozuqa massasigacha boʻlgan – bu avvalgi yillarga nisbatan 15–20 foizga yuqori.
Landshaftni tiklash sezilarli natijalar bermoqda
Monitoring natijalari shuni aniq koʻrsatadiki, “Tojikiston barqaror landshaftlarni tiklash” loyihasini amalga oshirish Xatlon viloyati boʻylab ijobiy ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy taʼsirlarni keltirib chiqarmoqda.
YFUlarni tashkil etish, aylanma yaylov tizimlarini joriy etish, texnik jihozlar bilan taʼminlash va degradatsiyaga uchragan yerlarni tiklash barchasi yaylovlarni yanada barqaror boshqarishga va hosildorlikni oshirishga yordam berdi.
Eng samarali aralashuvlardan biri tanlangan yaylov maydonlarini oʻrash boʻldi. Yaylovdan vaqtincha himoya qilish oʻsimliklarning tabiiy tiklanishiga imkon beradi, turlar xilma-xilligini oshiradi, ozuqa mavjudligini koʻpaytiradi, tuproq degradatsiyasini kamaytiradi va ekotizimning barqarorligini mustahkamlaydi.
Saksovul plantatsiyalarining muvaffaqiyatli tashkil etilishi integratsiyalashgan landshaftni tiklash yondashuvlarining muhimligini yanada taʼkidlaydi. Yaylov hosildorligini oshirishdan tashqari, saksovul choʻllanishga qarshi kurashishga, tuproq namligini saqlashga, shamol eroziyasini kamaytirishga va qurgʻoqchil muhitda ekologik muvozanatni tiklashga hissa qoʻshadi.
Umuman olganda, loyiha Tojikistonda yaylovlardan barqaror foydalanish, chorvachilik mahsuldorligini oshirish, qishloq aholisining turmush sharoitini yaxshilash va oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash uchun qulay sharoitlar yaratmoqda, shu bilan birga degradatsiyaga uchragan landshaftlar va ekotizimlarni uzoq muddatli tiklashni qoʻllab-quvvatlamoqda.
Tojikiston barqaror landshaftlarni tiklash loyihasi Jahon bankining Markaziy Osiyo mamlakatlari boʻylab landshaft barqarorligini mustahkamlashga qaratilgan RESILAND CA+ dasturining bir qismidir. Shunga oʻxshash milliy va mintaqaviy faoliyat Qirgʻiziston va Oʻzbekistonda ham amalga oshirilmoqda.
Markaziy Osiyo uchun mintaqaviy ekologik markaz (CAREC) Tojikiston barqaror landshaftlarni tiklash loyihasining mintaqaviy komponentini amalga oshiradi.
Qoʻshimcha maʼlumot:
Solijon Mirzoev — Tojikiston Respublikasi Hukumati Atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi huzuridagi Investitsiya loyihalarini amalga oshirish markazining RESILAND Tojikiston loyihasi menejeri.
Dilovarsho Dustzoda — “Tojikiston Respublikasida barqaror landshaftlarni tiklash: mintaqaviy komponent” loyihasini amalga oshirish guruhi rahbari oʻrinbosari, CAREC