Muallif: Dilovarsho Dustzoda, Markaziy Osiyo mintaqaviy ekologiya markazi (MOMEМ) Ijrochi direktori maslahatchisi
Markaziy Osiyoda degradatsiyaga uchragan yerlarni qayta tiklash bo‘yicha transchegaraviy hamkorlikni mustahkamlashning yangi yondashuvlari taklif etildi.
Jahon bankining RESILAND CA+ dasturi doirasidagi «Tojikistonda landshaftlarning barqarorligini qayta tiklash» (RESILAND Tajikistan) loyihasining mintaqaviy komponenti doirasida Markaziy Osiyo mintaqaviy ekologiya markazi (MOMEМ) tomonidan tayyorlangan keng qamrovli tahliliy hisobot nashr etildi. Hisobotda Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi ekologik va iqlimiy muammolarni birgalikda hal qilish uchun uyg’unlashtirilgan transchegaraviy siyosatni joriy etish zaruriyati asoslab berilgan.
Hisobotda biologik xilma-xillikni saqlash, tabiiy resurslarni boshqarish, tabiiy yong’inlarning oldini olish va ularga qarshi kurashish hamda tabiiy resurslardan barqaror foydalanish sohalarida mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlashning amaliy mexanizmlari taklif etilgan.
Tadqiqot xalqaro tajriba va mintaqaviy xususiyatlar tahliliga asoslangan bo‘lib, mintaqa hukumatlariga umumiy ekologik va iqlimiy muammolarni hal qilishda ko‘maklashishga qaratilgan.
Markaziy Osiyo mamlakatlari ta’siri milliy chegaralardan tashqariga chiqadigan muammolarga tobora ko’proq duch kelmoqda. Yerlarning degradatsiyasi, biologik xilma-xillikning yo’qolishi, tabiiy yong’inlar sonining ortishi va iqlim o’zgarishi mintaqadagi o’zaro bog’liq ekotizimlarga ta’sir ko’rsatmoqda hamda muvofiqlashtirilgan harakatlar va uzoq muddatli hamkorlikni talab qilmoqda. Markaziy Osiyoning tog’lari, o’rmonlari, yaylovlari, ekologik yo’laklari va muhofaza etiladigan hududlari yaxlit tabiiy tizimlarni tashkil etadi va ularning faoliyati davlat chegaralari bilan cheklanmaydi. Shu nuqtai nazardan, qo’shni davlatlar o’rtasidagi muvofiqlashuvsiz tabiiy resurslarni samarali boshqarish imkonsizdir.
Hisobotda transchegaraviy siyosatni uyg’unlashtirish milliy suverenitetni va ichki qonunchilik bazasining o’ziga xos xususiyatlarini saqlab qolgan holda, mamlakatlarga tamoyillar, tartib-taomillar va hamkorlik mexanizmlarini muvofiqlashtirish imkonini beruvchi amaliy vosita sifatida qaraladi. Ushbu yondashuv harakatlarning mosligini yaxshilaydi va uzoq muddatli hamkorlik uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Tadqiqotda transchegaraviy ekotizimlarni boshqarish, ekologik turizmni rivojlantirish, biologik xilma-xillik monitoringi, tabiiy yong’inlarning oldini olish va ularga qarshi kurashish, transchegaraviy muhofaza etiladigan hududlarni tashkil etish hamda tabiatga asoslangan yechimlarni (NbS) qo’llash bo’yicha xalqaro tajribalar ko’rib chiqildi.
Tahlillar shuni ko’rsatdiki, eng muvaffaqiyatli hamkorlik modellari moslashuvchan hamkorlik mexanizmlari, institutsional muvofiqlashtirish va muntazam ma’lumotlar almashinuviga asoslanadi. Tadqiqot natijalariga ko’ra, hisobotda Markaziy Osiyodagi hamkorlikning asosiy yo’nalishlariga qaratilgan oltita uyg’unlashtirilgan transchegaraviy siyosat to’plami taqdim etilgan:
- Barqaror ekologik turizmni rag’batlantirish va chegara hududlariga kirishni osonlashtirish
- Biologik xilma-xillikning yagona inventarizatsiyasini va qiyoslanadigan monitoring tizimlarini yaratish
- Transchegaraviy tabiiy yong’inlar va biologik xavf-xatarlarni birgalikda boshqarish choralarini ishlab chiqish
- Transchegaraviy muhofaza etiladigan hududlar va “Tinchlik bog’lari”ni tashkil etish
- O’rmon yong’inlari haqida mintaqaviy erta ogohlantirish tizimini ishga tushirish
- Infratuzilmani himoya qilish uchun tabiatga asoslangan yechimlarni (NbS) qo’llash
Taklif etilayotgan siyosat yo’nalishlari ramka vositalari sifatida ishlab chiqilgan va bosqichma-bosqich amalga oshirishni nazarda tutadi, bu esa mintaqa mamlakatlarining turli institutsional va resurs sharoitlariga moslashish imkonini beradi. Bunday yondashuv milliy ustun tuzilmalarni yaratish yoki milliy qonunchilikka o’zgartirishlar kiritish zaruratisiz hamkorlikni bosqichma-bosqich mustahkamlash imkonini beradi.
Tahliliy hisobotda uyg’unlashtirilgan transchegaraviy yondashuvlarni ishlab chiqish tabiiy resurslarni yanada samarali boshqarish, ekologik va iqlimiy xavflarni kamaytirish hamda Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlash yo’lidagi muhim qadam bo’lishi mumkinligi haqida xulosa qilinadi.
Hisobotda keltirilgan tavsiyalar davlat organlari va rivojlanish bo’yicha hamkorlar tomonidan mintaqada qo’shma tashabbuslarni rejalashtirish va amalga oshirishda foydalanilishi mumkin.
Hisobotni rus tilida yuklab olish (PDF)
RESILAND CA+ dasturi Jahon bankining Global ekologik jamg’arma va PROGREEN ko’p tomonlama donorlik maqsadli jamg’armasi moliyaviy ko’magida amalga oshirilayotgan flagman tashabbusidir.
Markaziy Osiyo mintaqaviy ekologiya markazi Qirg’iziston, Tojikiston va O’zbekistonda RESILAND CA+ doirasidagi milliy loyihalarning mintaqaviy komponentini amalga oshiradi.